Cаволи Шумо ба Акбари Турсон

Салом хонандаи мӯҳтарам. Кайҳоншиносӣ, космология ва космогония аз фалсафа дур нестанд ва дар осори бузургони фалсафаи форсу тоҷик аз садсолаҳо пеш мақоми муҳим доштанд. Вақте ки кайҳоншиносӣ бори нахуст қариб се ҳазор пеш пайдо шуд, як бахши асотир буд ва сонӣ, вақте ки фалсафа ба унвони фалсафаи табиат пайдо шуд, яъне замоне ки файласуфони аҳди бостон нақшаи коинотро сохтанд, кайҳоншиносӣ як ҷузъи натурфалсафаи қадим буд. Бино бар ин агар Шумо осори Ибни Сино, Форобӣ ё ҳар файласуфи қадимаи моро нагиред, дар ҳамаи он осори кайҳоншиносӣ ҳузур дорад. Андешаи сохтори тамоми коинот ва пайдоиши он, яъне на танҳо ситораҳое, ки мебинем, балки хеле фарохтар. Ончи дар осмон мебинем фақат як ҷузъи майдаи коинот аст. Дар шакли том омӯхтани пайдоишии коинотро космогония ва ё ба тоҷикӣ кавншиносӣ мегӯянд ва бахши савум замон ё мурури замон дар пайдоиш ва таҳаввули коинот аст. Агар замон оғоз дорад оё анҷом ҳам дорад ва таҳаввули коинот дар ин замон чист? Ниҳоят, бахши чаҳоруми он ба мақоми инсон дар коинот ихтисос дорад. Ин масъала дар кайҳоншиносӣ ба як бахши физикаи назарӣ табдил ёфтааст. Мақоми инсон дар коинот ва бастагии тамоми қонунҳои табиат ва ҷомеа як масъалаи иловаест ба кайҳоншиносии физикӣ, ки аммо аз доираи физика берун мебарояд ва бино бар ин онро кайҳоншиносии табииӣ меомӯзад. Аз ин ҷиҳат ман ки дар бахшии физикаи назарӣ сар карда будам, сипас ба фалсафа таваҷҷӯҳ зоҳир кардам ва дидам, ки ин масъалаҳо бо ҳам робитаи дарунӣ доранд. Ман ҳам ба думболи ҳамин робита рафтам. Яъне вақте ки ман кайҳоншинос шудам, ман касбамро тағйир надодам, балки ихтисосамро дар ин касб тағйир додам. Ман ин ҷо ҳеҷ тафовутеро намебинам. Дар посух ба суоли дувуми Шумо мегӯям, ки дар рисолаи "Ҳумоюн ва Искандар" масъалаи мақоми фарҳанги тоҷик дар таркиби фарҳанги Шарқ ва фалсафаи таърихи тоҷик дар матоъи таърихи ҷаҳон баррасӣ мешаванд, яъне мо кай шакл гирифтем, таъриху фарҳанги мо чӣ виджагиҳо дорад ва он дар матни фарҳанги эронӣ ё ориёзамин чӣ мақом дорад ва умуман чашмандози таърихи тоҷикон ҳамчун ҷузви таърихи ақвоми эронӣ ё ориёӣ чӣ гунааст. Маънии Ҳумоюн ва Зулқарнайн дар байни Шарқу Ғарб мондани тоҷикон аст, ки тафаккури онҳо низ дар ин моваро мондааст ва бино бар ин мо як пуле дар байни ин дуем. Аввал бояд ин рисола ба поён расад ва иншоаллоҳ нусхаҳои онро дар интернет низ нашр хоҳем кард.

Ба ин савол аллакай посух додам.

Ташаккур. Дуруд бар Шумо низ. Бархе аз андешаҳои банда дар сомонаи Ютюб дастрас ҳастанд ва худам як торнигоре ҳам дорам, ки албатта, бахши бештари кораш ҳанӯз дар пеш аст, вале муҳим аст, ки оғоз ёфтааст. Хоҳишмандон метавонанд, ба ин торнигор сар бизананд:http://turson.wordpress.com/ Аммо чизҳое ки бояд дар он бигузорам ончунон зиёданд, ки нерӯи як худи ман намерасад, кори бисёр мураккаб аст, ки ҳамаи он мавод бастабандӣ ва пешкаш шавад. Ҳазорон матлабе ҳаст, ки бояд ба торнигор баровард то дастраси мардум ва махсусан ҷавонон бошад. Бо истифода аз фурсат аз корманди радиои "Озодӣ" Салими Аюбзод ташаккур мекунам, ки як силсила муколама ва наворҳои видеоии маро дар торнигори худ http://aioubzod.wordpress.com ба нашр расондааст. Умедворам, ба зудӣ маводи бештаре ба дасти ҷавонон хоҳад расид.

Салом. Бале ҳатман ба Ватани азизамон, ки модари ҳамаи мост, бар хоҳам гашт, аммо ба вақту соаташ. Ҳар куҷо ки хуни нофи инсон рехтааст, зодгоҳ ё ба маънои васеаш ватан, муқаддас аст. Дар деҳае ки таваллуд шудаем, як ватани мост, ба шаҳр таҳсил равем, мафҳуми ватан боз васеътар мешавад ва агар ба хориҷа равем, мафҳуми ватан васеъ намешавад, аммо зовияи дидану шинохтани Ватан васеътар мешавад. Ман ҳатман бармегардам. Ҳамин корҳое ки сар кардаам, анҷом диҳам, ҳатман бар хоҳам гашт. Ин корҳоро дар нимароҳ партофта рафтан намешавад. Соняин, мо бояд мафҳуми Ватанро аз ҷойи истиқомат фарқ кунем. Мо дар Ватан ва ҳамроҳ бо Ватан зода мешавем. Аммо ҳар куҷо зиндагӣ мекунем, чизи дигар аст. Мо аз берун ба Ватан нигоҳ карда, мисли аз сайёраи дигар ба ватан нигоҳ кардагӣ барин, ҷаҳонбиниамонро рушд медиҳем. Аз ин ҷиҳат дар ин ҷо будан, ягон зараре ба Ватан нест, баракс ҳар қадар ки дур бошед, меҳратон ба Ватан бештар мешавад. Тавре ки Лоҳутӣ гуфтааст:
"Эй модари ватан, писаронат намурдаанд,
Осуда бошад, ки гӯли аҷониб нахӯрдаанд."
Ман аз ҳамин ҷиҳат ба Ватан нигоҳ мекунам ва ҳар куҷо бошам дар роҳи хидмат ба Ватан ҳастам ва "гӯли аҷониб нахӯрдаам."

Он чизе ки домулло Бобоҷон Икромов мегӯяд, ду ҷиҳат дорад. Якум -- амалӣ ва дувум -- назарӣ. Ҷиҳати амалӣ ин аст, ки сохторҳое, ки дорем, ҳамааш нусхабардорӣ аз замони шӯравист. Барои ҳамин дар ин замони соҳибистиқлолӣ ин ба талаботи ҳозира ё нав ҷавоб дода наметавонад. Барои ҳамин ин ҳамаро бояд аз нав сохт. Ман нақшаҳое дорам дар бора, аз ҷумла дар бораи бозсозии Академияи улум, то ба муассисае табдил ёбад, ки ҳам дастёри давлат бошаду мададрасони ҳукумат ва ҳам таҳкимдиҳандаи миллату мамалкат. Ва дар шароите ки мо қудрати кофии молӣ надорем ва ин ниҳодро дар сатҳи имрӯзаи ҷаҳон бо таҷҳизоти зарурӣ таъмин кардан душвор аст, бояд сохтори дигар ва тарзи кори дигаре ба вуҷуд овард, бояд ҳамаи ин мероси шӯравиро мавриди ислоҳот қарор дод.
Ва дувум, ҳоло дар ҷаҳони имрӯз низоми маълумоти олӣ ва илми академӣ ба ҳам пайваст шудаанд. Масалан, дар Амрико академия ба он шакл вуҷуд надорад ва илму донишгоҳ ҳарду тавъаманд .Аз ин ҷиҳат бояд исолоҳот кард.
Дувум -- ҷиҳати назарӣ. Албатта, дар ин маврид ҳам ман нақшаҳое дорам, ҳарчанд намедонам амалӣ шуданист ё не, зеро ин кори якрӯза нест. Бояд раванди суннатиро тағйир дод. Ин чунин маъно надорад, ки мо аз тарзи фикри Сино ё Аҳмади Дониш берун бароем. Якум -- худшиносии интиқодӣ. Мо ба таърихамон асосан омиёна менигарем ва аз он сабақ омӯхта наметавонем. Танҳо ифтихор дорем ва он ҳам асосан ифтихоре, ки худ далелҳояшро намедонем. Сабақ омӯхтан аз таърих бояд дар заминаи худинтиқоди миллӣ сурат гирад. Бино бар ин бояд тариқи тафаккури миллиро тағйир дод. Ояндаи Тоҷикистон ба ин ҳам вобастааст. Дигар масъалаи бисёр муҳиме, ки дар замони шӯравӣ ҳам ба он диққат медоданду аммо то охир расонда натавонистанд, ба қавли Айнӣ агар гӯем, кадррасонӣ аст. Якум -- тарбияи кадрҳо ва дувум ҷобаҷо кардани кадрҳои буда. Дар замони шӯравӣ мо он имконияти бударо ҳам истифода бурда натавонистем. Ба таҳсил дар донишгоҳ эътибор дода намешуд. Як тарҳи тарбияи кадрҳо вуҷуд надошт. Баррасӣ намешуд, ки мо дар кадом риштаҳо кадр надорем ва бояд тарбия кунем. Агар дар ёд дошта бошед, чунин мутахассисонро аз Русия барои мо мефиристоданд, мо ба онҳо ниёз доштем. Мо агар имрӯз дар замони истиқлол масъалаи кадррасониро дар сатҳи давлатӣ гузорем ва бо кӯмаки муассисаҳои байнулмилалӣ дар фикри кадрҳое бошем, ки кишвар даркор дорад, вазъ иваз шуда метавонад.

Ман ба ин савол посух додам. Танҳо инро илова карданам мумкин аст, ки масъалаи марказии кайҳоншиносӣ имрӯз -- робитаи дарунии ташаккули коинот ва таҳаввули коинот ва шароити рушди инсон дар замин як масъалаи куллии ҳозиразамон аст, ки аз рӯи принсипи антропӣ ба миён гузошта шудааст ва ҳоло тасмиме пеш омадааст, ки фалсафа онро ҳал кунад ва дар ҳамбастагӣ бо таърихи иҷтимоӣ ва таърихи биологӣ ва ҳоло байни инҳо як робитае барқарор мегардад, ки сатҳаш ҳанӯз равшан нест, аммо ба як навъ ҳамоиши соҳаҳои гуногуни илм шароит фароҳам меорад. Ин ҷо ҳам физик иштирок мекунад, ҳам сотсиолог, ҳам табиатшинос, ҳам фарҳангшинос ва ҳамоиш ё интегратсияи ин соҳаҳоро фалсафа бояд бар ӯҳда бигирад.

Бисёр ташаккур барои чунин орзуву омолу хушбиниҳо. Албатта, ман дар ин масъала як гуфтугӯи тӯлонӣ дорам бо рӯзноманигори варзида Дорои Дӯст, ки қариб 100 сафҳа аст ва ҳоло намедонам дар кадом расона нашр мешавад, яъне нақши рӯшанфикр дар ҷомеа, вазифаҳои маънавию ахлоқии зиёиён ва монанди инҳо. Ҷомии бузург гуфта буд: "Қуфлкушои ҳама дарҳост илм." Мо дар ибтидои асри 21 мебинем, ки қулфкушои ҳамаи дарҳо нест илм. Бисёр қулфҳоро мекушояд. аммо на ҳамаро. Адл, давлатдорӣ ба рушди ҷомеа бастагӣ дорад. Аҳмади Дониш гуфта буд, адл аз камоли ақл хезад. Яъне агар ақл ба камол расад, дар ҷомеа адл ҷорӣ мешавад. Камоли ақл ин хирад аст ва хирад ин ҳамбастагии ботинии ақл ва ахлоқ аст. Дар ин сурат мо метавонем, ба он ормонҳое, ки мардум аз рӯшанфикрон мунтазир аст, пешниҳод кунем. Мутаассифона, аз давраи шӯравӣ сар карда байни илм ва ахлоқ ҷудоӣ афтод. Сабаб ин буд, ки динро аз ҷомеа ҷудо кардан хостанд ва ин ихтилофи бузург, ҷудоии бузург байни фаъолиятҳои илмию ахлоқии мо ба миён омад. Агар идеали Инсони комилро дар миён гузорем, меҳвари асосияш ахлоқ хоҳад буд. То ахлоқ ба илм напайвандад, ончӣ мехоҳем, ба маънои куллияш ҷорӣ намешавад. Ашрофи ақлия ва ашрофи сиёсат бояд ба ҳам пайванданд ва ҳамин ашроф, ки тақдири ҷомеа дар дасти онҳост, бояд худашон барои ҷомеа намунаи ибрат бошанд.

Ин ҳам чанд ҷиҳат дорад. Якум ҷиҳат аз худи фарду шахсиятҳо вобастааст. Мо бояд дар сатҳи шахс бедор бошем ва барои ҳуқуқи худ мубориза бурда тавонем. Сониян: дар сатҳи ҷомеа, ки муташаккил бошад, созмонҳо дошта бошад. Ҳаракати шаҳрвандӣ бояд бошад. Ман, масалан, аз муташаккил будани яҳудиён дар Амрико ҳавасам меояд. Ҳазорон созмону муассиса доранд ва даст ба домани ҳукумат намезананду ба умеди давлат нестанд ва ҳуқуқи худро худ ҳимоят мекунанд. Бино бар ин аз ин бояд мардуми мо низ иборат гиранд. Мо агар интизор шавем, ки касе аз боло меояду вазъи тоҷикони Самарқанду Бухороро иваз мекунад, ғалат хоҳад буд. Бино бар ин агар мардум худашро шиносад, ҳуқуқашро дифоъ карда метавонад. Ман касеро ба шӯриш даъват намекунам, балки ба риояи қонунҳо, муташаккилӣ ва ҳимоят кардан аз ҳуқуқи худ даъват мекунам. Бояд ҳама чиз аз худшиносӣ сар шавад ва бояд ҳасад набошад, балки ҳавас бошад. Вазъи тоҷикон дар бархе аз манотиқи Узбакистон хуб нест, аммо аз берун чӣ метавон кард? Замони таҳияи тарҳи Қонуни забон ман як бандро ба он ворид карда будам, ки ҳимояи забони тоҷикӣ дар хориҷа буд. Ин талош дар рӯзгоре буд, ки ҳукуматҳои Тоҷикистон ва Узбакистон барои эҳтироми ҳуқуқи мардуми ҳамтабори худ созишномаҳо ба имзо расонда буданд. Масалан, тибиқи яке аз онҳо Тоҷикистон мебоист, мактабҳои тоҷикии Узбакистон ва Узбакистон мактабҳои узбакии Тоҷикистонро бо китобу дастурамалҳои таълимӣ таъмин мекард. Лекин, бубинед, ҳоло чӣ шуда. Дар Узбакистон алифборо тағйир доданд, бо ҷорӣ кардани имтиҳони ягонаи сартосарӣ нуфузи факултаҳои тоҷикиро маҳдуд намуданд ва акнун чӣ гуна Тоҷикистон битавонад, ки мактабҳои тоҷикии Узбакистонро бо китоби дарсӣ таъмин кунад? Ҳамингуна дар риштаҳои дигар низ ташаббусҳои хуби дуҷониба мавҷуд буд, ки акнун фаромӯш шудаанд. Манзурам, як тафоҳуми байни кишварҳост, ки агар он бошад, мушкилиҳо ҳал хоҳанд шуд ва мақсад ин аст, ки ҳуқуқи шаҳрвандии, ман таъкид мекунам, ҳуқуқи шаҳрвандии тоҷикон дар Узбакистон ва узбакҳо дар Тоҷикистон ҳимоят шавад. Аксари ин масъалаҳо танҳо дар сатҳи давлатӣ ҳал шуда метавонад. Яъне дар сатҳи фардӣ -- худшиносӣ ва ҳимоят аз ҳаққи хештан ва дар сатҳи давлатӣ -- ҳамкорӣ ва тафоҳум.

Ин албатта, як саволи бисёр куллист. Ин масъала бори аввал аз тарафи Аллома Муҳаммад Иқбол гузошта шудааст. Вақте ки вай дар Олмон рисолаи докторӣ навишт, таърихи Ғарбро омӯхт ва ҳамзамон ба сӯфия рӯ овард ва дид, ки чӣ тавр кишварҳои Ғарб ба рушди илму фанн ва иқтисодиёт ба қуллаҳои баланд расидаанд ва олами ислом ин қадар ақиб мондааст. Барои ҳамин аввал сабаби ақибуфтодагии Шарқзамин дар баробари Ғарбу Амрикоро баррасӣ кард. Набояд айбро ба дигарон гузошту худро мусичаи бегуноҳ гирифт. Мо аз ҷараёни рушд берун мондем ва ин сабабҳои зиёд дошт, вале айб дар худи мо низ буд. Бинобар ин ҳоло бояд дид, ки ба раванди рушди ҷаҳонӣ аз кадом роҳ ворид шавем. Яке аз чунин роҳҳоро гузаштагони мо дар тақлид дида буданд, аммо тақлид аввали кор аст ва минбаъд ақлу фаросат ва донишу таҷрибаи Шумо даркор аст, то тақлидро такмил дод ва онро коромад кард. Дареғ, мо дар кишвари худ аз тақлид фаротар нарафтаем. Аммо вақт интизори мо намешавад. Ҳоло ҳамчунин бояд бинем, ки дар мавҷҳои гилолуди ҷаҳонишавӣ чӣ кунем ва худвижагиҳои хешро чӣ гуна нигоҳ дорем. Албатта, ақидаҳои дигаре ҳам ҳаст, ки мо ҳама. чӣ шарқиву чӣ ғарбӣ, фарзанди Одам ҳастем ва бояд бештар наздик шавем. Аммо ҳоло дар дунё як ҷараёни акс ҳам ҳаст. Ҳифзи худвижагӣ ва рангорангӣ. Бо сабаби чунин гуногунрангӣ табиат рушд меёбад, пас чаро дар ҷомеаи инсонӣ ин чиз набошад. Ояндаро бояд бар пояи омӯхтаҳо, таҳлилҳо, илм, ахлоқ ва вазъи равандҳои ҷаҳонӣ тарҳрезӣ ва амалӣ кард.

Дуруд бар Шумо, Сафари Шарифӣ. Ташаккур барои орзуҳои нек ва суханони гарми Шумо. Банда ҳам ба Шумо ва дар симои Шумо ба ҳамаи ҳамватанон дар куҷои олам ки бошанд, саломатӣ, бахту саодат ва комёбиҳо орзу мекунам. Ба пурсиши Шумо дар бораи баргаштан ё барнагаштан ба Тоҷикистон аллакай посух додам ва фақат ҳаминро илова карданиям, ки василаҳои иртиботӣ ва мухобиротии имрӯза ба кас имкон медиҳад, ҳар куҷои олам ки бошад аз Ватани худ канда набошад ва бо ҳамватанон ҳамеша дар тамос бошад. Шогирдону дӯстонам, масалан, ҳар китоби наверо, ки дар Тоҷикистон чоп мешавад ва ё ҳар мақолаи муҳимме, ки он ҷо чоп мешавад, кӯмак мекунанд, то ба дасти ман мерасад ва мақолаву мусоҳибаҳои ман дар Тоҷикистон нашр мешаванд ва ҳамчунин аз тариқи Донишгоҳи Пенсилвания ман аз ҳамаи имтиёзҳои профессорӣ бархӯрдорам ва ба китобхонаи пурсарвати он дастрасӣ дошта, инчунин донишгоҳ маро ба 25 номгӯй маҷаллаҳои муҳими ҷаҳон обуна кардааст. Ман ин хел шароитро гумон аст, ки дар Тоҷикистон дошта метавонистам ва як сабаби дар Амрико истодану ба кори илмӣ машғул шудани ман ҳамин аст. Вале боз мегӯям, вақте ин корҳоро ба поён расондам, ба Ватани азизамон бармегардам.