Пайвандҳои дастрасӣ

Хабари нав

Блогистон

Муҳаммадназар Мирзода, Консули ифтихории Ҷумхурии Тоҷикистон, устоди Донишгоҳи Смолнийи Санкт-Петербург, Русия.

Ин матлабро донишманди тоҷик Муҳаммадназар Мирзода аз Петербург барои мо фиристода, дар он пешниҳод кардааст, ки номи кишвар ва миллат тағйир дода шавад, чун ин номро дигарон гузоштаанд. Навиштаи ӯро ба ҳайси як пешниҳод барои баҳсу андеша нашр мекунем.

НОМИ МАН АЗ ЗАБОНИ МИЛЛАТИ МАН ВА МИЛЛАТИ МАН АЗ КАЁНИ МАН, КАЁНИ МАН АЗ ВАТАНИ МАН, ВАТАНИ МАН АЗ БУМУ АРЗИ ХОКИ ЗОЙМОНИ ПАДАРУ МОДАРИ МАН, САРЗАМИНЕ, КИ МУЛКИ БОБОИИ МАН АСТ, АВВАЛУ АНҶОМ МЕГИРАД ВА СОЛҲОСТ, КИ МАН БО ИСМИ «ТОҶИК» ЗАБОНУ ХАЛҚИЯТИ ХЕШ, ТАЪРИХИ ПУРШӮРИ МАРДУМИ ХЕШ ВА ХЕШТАНШИНОСИРО ДАР ҲАМСОЯГИИ ДИГАР МИЛЛАТҲО, ДАР НЕКУ БАДИ ЯКДИГАР, АЗ ЗАМОНИ КУҲАН ТО БА ИМРӮЗ САНҶИДАВУ РАНҶИДА, ОМӮХТА, БА ИН АНДЕША ОМАДАМ, КИ САРИ МАВЗУИ НОМИ ХУДАМ, КИ МАЪНИИ ВОЖАИ «ТОҶИК» АСТ, БАРОИ ҲАМАГОН РУШАНИЕ АЗ ГУЗАШТАИ САЙРИ ТАЪРИХИИ ИН НОМ БА ҲАМВАТАНОНИ РУШАНФИКРУ ПИРОНИ ХИРАД ЯК НАЗАРИ СОФДИЛОНАВУ ОДИЛОНАЕРО ПЕШКАШ НАМОЯМ.

Аз таворих ва асотири куҳан калимаи «тоҷик» дар маъхазҳои ниёгон ба мисли «Мунтахаб-ул-луғот», «Доират-ул-маорифи форсӣ», «Бурҳони қотеъ», «Сироҷ-ул-луғот», «Низом-ул-латбоъ», «Фарҳанги Амид», «Фарҳанги Муин», «Луғатномаи Деҳхудо»,, «Шарафномаи Мунирӣ», «Ғиёс-ул-луғот» ёдовар шуда,ба ҳар шакл навишта шудааст.

Дар ҷамъе аз китобони номбурда исми «тоҷик» аз забони ақвоми дигар дар шаклхои «Тозӣ», «Тойӣ», «Тозик», «Тот», «Тожик», «Тожим» ва ғайра омадааст. Ховаршиносони бузург, шоирону носирони порсигӯ - Саъдиву Ҳофизи Шерозӣ, Ҷомиву Навоии Ҳиротӣ ва дигарон ба холу хатти нигори « турку тоҷик» шеърҳо офаридаанд, устодон Садриддин Айнӣ, Эраҷи Афшор, Забеҳулло Сафо, Саид Нафисӣ, Абулқосим Лоҳутӣ, Маҳмуди Тарзӣ, Бобоҷон Ғафуров ва донишмандони дигар рӯйи маънии калимаи «тоҷик» осори муҳиме нашр намудаанд. Вале ба ҳар сурат таҳлилу маънидоди устод Садриддин Айнӣ ҷамъбасти куллие буд, ки роҳи ин қавмро рӯшан ва бақои онро таъмин кард.

Устод Айнӣдар рисолаи «Маънои калимаи тоҷик» (1942) калимаи «тоҷик»-ро ба се қисм «тоҷ»- решаи калима, «и»-нисбати решаи «тоҷ» ва ҳамсадои «к» ҷудо кардааст. Вале дар осори бостонии форсии қадиму миёна, урду, балуҷӣ, пушту, курдӣ, лурӣ ва хитоӣ калимаи «тоҷик» ба шакли «Тия-ожи», «Тоҳӣ», «Тувчӣ», «Тучӣ», «Тоҷӣ», «Тажӣ», «Тачӣ» бе ҳамсадои «к» зикр шудааст. Пас ин ҳамсадо чӣ нақш доштааст?

Бархе аз пажуҳишгарон онро ишора ба хурдӣ ва навозиш донистаанд, аммо бино бар қоидаҳои порсии тоҷикӣ ин тобишҳоро пасвандҳои «ак» ва «як» ба мисли тоҷ-тоҷак, мушт-муштак, даст-дастак исму сифати хурдӣ месозанд, на «ик»-«ҷик» вагарна шакли «тоҷик» бояд«тоҷак» мешуд. Аз ин рӯ мо бояд бо талаффузи забони модарии худ калимаи «тоҷӣ»-ро ба мисли номҳои гурҷӣ, арманӣ, балуҷӣ, ҳиндӣ, олмонӣ, туркӣ, узбакӣ бояд бишиносем, бихонем, бигӯем ва бинависем.

Дар забону гуйишҳои туркӣ дар ҳақиқат калимаҳои Урус-Урусча, Узбек-Узбекча, Тожик-Тожикча ва ё ба монанди Қарчилик, Иронлик, Тоторлик, Тожик пасвандаки «лик» исму сифат месозад ва ҳамзамон дар забони мо ин калимаҳо ҳамчунин Иронӣ, Тоторӣ, Белорусӣ ва ғайра талаффуз ва навишта мешаванд. Баъзе аз мардумшиносони Ғарб ақидаи хурд нишон додани калимаи «тоҷик»-ро чунин овардаанд, ки гӯиё «То»-зер, «ҷик» хурд-кучак ва ба пиндошти онон, туркон мардуми зердасти худро «тоҷик» мегуфтаанд, ки ин чандон асоси илмӣ надорад ва ба ин монанд мисолҳоро устод С.Айнӣ дар як асараш «суханони ҳавоякӣ» номидааст.

Аз таърихи ниёгони мо бармеояд, ки пайдоиши номи «Тоҷӣ» ё «Тучӣ» ба ҳазорсолаи қабл аз милод ба мардуми Тахористон бо решаи «тоҷӣ» дар забони сакоӣ арзи вуҷуд доштааст. Ва Тахориёну Тоҳириёну Сафориён бо давлату салтанати хеш дар таърихи фарҳанги мардуми оринажод мавқеи марказӣ доранд. Таърихи Кушон ва кушониён дар ин сарзамини паҳновар дар ҳама китобҳои таърихӣ ёд мешавад. Ва дар ҳама он давру замон бо забони паҳлавӣ, ё порсӣ, ё дарӣ, ё сакоӣ «Тоҷӣ»-ро «Тоҷик» талаффуз намекарданд. Вақте сухан сари мансубияти қавмӣ мерафт, таърихнависони бостон мардуми Кушонро-Кушонӣ, Хуросонро Хуросонӣ, Эронӣ,Туронӣ, Бухороӣ, Самарқандӣ, Кобулӣ, Адамӣ ва ё Аҷамӣ номгӯ мекарданд. Дар асотири бостон ҳам, ки Ҳаким Фирдавсии Тусӣ сарояндаи безаволи он аст ва замоне, ки сухан аз забону тахту тоҷ ва фарҳанги миллати Эрониён меравад, ӯ чун Шери Жандапил бо тамоми ҳастии ойину рой, маслаку дини аҷдодиашро «Дини Биҳӣ» ном мебарад.

Зи шири шутур хурдану сусмор,
Арабро ба ҷое расидаст кор.
Ки тахти Каёнро кунад оризу.
Тфу бар ту эй Чархи Гардун тфу.


Ва замоне, ки Адамийон-Аъробиён, ба сарзамини Аҷамиён-Порсоён ҳуҷум кардандва парчамашон ки дини Мубини Ислом буд, аз ин рӯ пирӯзӣ ба даст оварданд ва ғояҳои дини пешини Аҷамиёнро куфр пиндошта, мардумро бо каломи китоби муқаддаси Қуръон, ба забону алифбои арабиасос, бо қироати сурахо даъват намуда, омӯзиши забони аъробиро паҳн мекарданд. Ҳарчанд дар давоми садсолаҳо чандин салтанату мулкҳо ободу хароб гаштанд, мардуми Аҷам забонашро зинда нигоҳ дошт. Ва пас аз даврони хилофати Арабҳо дар Осиёи Миёна, ки туркон ба хоки Турон роҳ ёфтаанд, ба бисёре мардуми чодарнишини Қипчоқу Олой забони туркиро оварданд ва Узбакҳову Туркманҳову Қазоқҳо низ ба ин забон гаравидан ва тоҷиёнро бо гуйишҳои қавмии хеш, ки муғулӣ ва туркӣ омехта доштаанд, «Тожик» «Таажк» ва ё «Тозик» ном мебурданд. Пас мо бояд дар инҷо ҳамин як вожаро бояд ёдовар шавем,ки мо номи миллатамонро аз забони онҳо ба худ гирифтаем, на аз забони модарии хеш. Ҳол он ки устод Айнӣ дар асараш решаи «тоҷик»-ро аз тоҷварон, тоҷдорон, тоҷбарсарон, ки дар асл аз кулоҳи тоҷмонанд аст, медонад, пас чаро «тоҷ»-и мо бо «ик»-и туркӣ биёмезад, ки манғитиён моро чунин номгузорӣ кардаанд, на худи мо. Ва мо ҳам аз кадим онҳоро Трк, Узбак Тркман, Қазоқ, Қирғиз ё Қрғиз ном мебарем, вале онҳо худро Турок,Туркмен, Узбек, Қазах ё Қазақ ё Қрқыз меноманд. Ва ҳоло чаро мо номи худ ва номи хоку ҷои зисту Майҳани Аҷамиамонро ёд наёварем. Чаро, ки Тахору Балх, Бадахшону Зарафшон, Раштону Хуталон, Суғду Бохтар, Хуросону Варазруду Варзобу Вахшобу Панҷоб то ба ҳозир ёдгори мо бошанду ба ҷои номи «Тоҷиёну- Тоҷистон», «Тоҷикону-Тоҷи-кист-он», ба ҷои Кухшон рузи ҳафтаро номгӯйи маркази Аҷдодиамон интихоб намоем.

Дар охири асри 20-ум ҳам бадбахтиву ва ҳам хушбахтиҳое бар сари миллати мо сарозер шуд, ки баъди сулҳу оштӣ бисёре кушишҳои илмиву фарҳангӣ дар бахши забони давлатӣ ва ивази номҳои маҳаллу ҷойи зист, ноҳияву шаҳрҳо, аз сари нав ба забони модарии тоҷикӣ баргардонда шудаанд, чандин мақолаву китобҳои нав дар мавзуи таърихи пайдоиши тоҷикони ҷаҳон нашр шуданд,вале решаи аслии ин маънӣ «Хишти аввал чун ниҳад меъмор каҷ…», ҳамоно бетағйир мондааст ва моро аз асли ин калима, ки дар хама давру замонҳо «Тоҷиву Тоҷиён» буда,бо як изофаи «ик»-и забони бегона моро аз асл ба фасл мебарад.

Ман дар ин гуфтору навиштори фишурда, ба ҳама паҳлуҳои илмиву сайри таърихии ин этноним дахл накардам, вале далелҳои илмии зиёд дорам ва ҳоло на танҳо аз хонандагони донишманд мехоҳам, назар диҳанд ва ҳам аз раисиҷумҳури Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дархост мекунам, чун масъулияту ваколати ин халқу миллатро бар дӯш доранд ва раҳбари созмони ҳамбастагии тоҷикони ҷаҳон “Пайванд” ҳастанд, боре сари ин мавзуъҳамоиши илмие бо иштироки донишмандон баргузор кунан ва бо тағйири номи миллат бори дигар худро дар таърихи он абадӣ гардонанд. Ва ончуноне ки Саъдии бузурвор мефармояд:

Ай ки дар пушти замини хамавакт они ту нест,
Дигарон дар шиками модару пушти падаранд.
Гусфанде барад ин гурги муъаввад ҳар руз,
Гусфандони дигар хира дар ӯ менигаранд.
Гули бехор муяссар нашавад дар бӯстон,
Гули бехори ҷаҳон мардуми некусияранд.
Саъдиё марди накуном намирад ҳаргиз,
Мурда он аст, ки номаш ба накӯӣ набаранд.


Ва мебояд ҳар фарди хирадпеша ёди гузашта ва фикри ояндаи миллатро рӯшан дар дил дошта бошад.

Муҳаммадназар Мирзода,
Консули ифтихории Ҷумхурии Тоҷикистон,
устоди Донишгоҳи Смолний,
Санкт-Петербург, Русия.
Ҳафиз Қаландаров

Аз блоги навбатии муаллифи доимии гӯшаи "Блогистон" Ҳафиз Қаландаров бармеояд, ки дар Шветсия аз Тоҷикистон бештар аз ҳама нафареро бо номи Андрей Д. мешиносанд...

Варзишгари Тоҷик ва маъруфияти бузурги ӯ дар Аврупо

(блог–қиссаи воқеъӣ, ба ҷои ҳазли солинавӣ)

Ман дар Ҳуланд ва баъдтар дар Шветсия ду сол барин таҳсилу таҷрубаомузӣ кардаам ва онҷо, албатта, шиносу дӯстони зиёде дорам. Аз байни онҳо Террии 72-сола, ки тавассути пружаи TSP (Tajikistan Support Project) ба лоиҳаҳои табобатии Тоҷикистон кӯмак мерасонад ва бонуи ҷавон Анна, ки дар созмони ТАМАМ дар масоили равобити ҷавонони Осиёи марказӣ ва Шветсия кор мекунад, ҳар сари чанд вақт ба Тоҷикистон меоянд ва ҳатман ба хонаи мо ташриф ҳам меоранд.

Ҳангоми дар Ҳуланд будан онҷо эълонеро хондам оиди ҷамъ кардани пул барои кӯмак ба беморони Тоҷикистон ва чанд Евро ба он сандуқи кӯмак фиристодам. Баъди ин Терри бо ман тамос карда маро ба хонааш бурд ва бо дӯстони ҳаммаслакаш шинос намуду ҳамин хел дӯстии мо оғоз ёфт.

Хислати аҷиби Терри, ки умуман саёҳиву пиёдагардиро дӯст медорад, он аст, ки ӯ ҳамеша бо ҶиПиЭс-и дастӣ (GPS) ҳаракат мекунад, ҳатто дар шаҳр. Нуқтаҳои даркориашро дар дастгоҳаш сабт карда сипас он ҷойҳоро ба осонӣ меёбад.

Бо Аннаву ҳамкораш Густаф бошад, ба фикрам дар интернет шинос шуда будем. Анна, бонуи қашанг, донишҷӯ буда ҷомеъашиносӣ мехонад. Лекин бар хилофи Террии пиронсол ва миллионҳо ҷавонони дигар технологияҳои муосирро ҳадал имкон ба куллӣ раду инкор мекунад. Масалан ӯ телефони мобилӣ намегардонад; мисли дигарон интернетдароӣ ҳам надораду хатбозии почтаи электронӣ ҳам. Нимшӯхиву нимҷиддӣ мегӯяд, ки намехоҳад мисли ҳама бошад, ҳама атрофиёнаш ин чизҳоро доранд ва агар лозим шавад, вай аз тариқи онҳо ҳама корашро ҳал мекунад...

Чанд сол пеш Анна бародар ва падарашро низ, ки дар рухсатӣ будаанд, ҳамроҳ барои саёҳат оварда буд ва онҳо меҳмони хонаводаи мо шуданд. Болои кати тоҷикӣ нишаста баъди қурутоб буд ё оши бурида, ёд надорам, лекин бояд ҳатман баъди сӯҳбати муқаррарии мардон “аз аспу аёл” бошад, ки мо ба “мавзӯи дигари рӯз - мавзӯи миллӣ” гузаштем.

Бародари ман аз меҳмонон пурсид, ки дар Шветсия Тоҷикистонро медониста бошанд. Мо, масалан, гуфтем, ҳама медонем, ки аҳолии Шветсия ҳам мисли Тоҷикистон атрофи 8 миллион нафар аст, лекин 10 дарсади онҳо муҳоҷирон аз кишварҳои мусулмонӣ мебошанд ва ин кишвар барои муҳоҷирин аз беҳтаринҳо шумурда мешавад.

Телефони “Сони Эриксон”, асбобҳои маишии электроникии “Электролюкс”, мошинҳои “Волво” инро қариб ҳама медонем, ки аз он кишваранд. Илова бар ин ҳама набошад ҳам, бисёриҳо медонем, ки “мушаки” компютер, “калиди худафзо” ё “разводной ключ” низ аз ихтирооти шведҳоест, ки шумораашон мисли тоҷикон он қадар зиёд нест.

Меҳмонони шветсиягӣ дар навбати худ, гуфтанд, ки мутаасифона, дар кишвари онҳо оиди Тоҷикистон маълумоти зиёде надоранд. Албатта медонанд, ки он яке аз “-истон” - кишварҳои собиқ шӯравӣ мебошад; қуллаи Коммунизм, ки номашро ҳоло тағйир додаанд дар инҷост ва бо Афғонистон сарҳади дарози умумӣ дорад.

Боз медонистаанд, ки дар инҷо баъди пош хӯрдани сохти шӯравӣ ҷанги дохилии даҳшатноке сар зада буду, бар хилофи муноқишаҳои дигар нуқоти ҷаҳон халқи ин сарзамин тавонистаанд онро нисбатан зуд ва ба кадом як тарзи ибратомезе ҳал кунанд.

Гуфтаҳои охирини меҳмонҳо, бешубҳа ва албатта бароямон хеле хуш буд.
Лекин баъди каме таваққуф бародари Анна, Рикард - ҷавони 27 сола, ки шореҳи варзиш дар радиобудааст, табассум карда гуфт, ки дар Шветсия боз варзишгар-лижатози тоҷикистонӣ Андрей Д.-ро низ ҳамагон хеле хуб мешинохтаанд. Мо, ки дар хонавода ба спорти лижа он қадар таваҷҷӯҳ надорем ва бори аввал номи ин варзишгарро мешунидем, ростӣ каме хиҷолат кашидем , ки варзишгари мо дар хориҷ шӯҳрат доштаасту мо ӯро намедонистаем.

Меҳмони мо нақл кард, ки дар бораи Андрей қариб дар тамоми матбуоту ВАО-и Шветсия хабару мақола ва ҳатто суруду ривоятҳои зиёде дар гардиш мебошанд. Ин дар мамлакате, ки ба гуфти Рикард, барои диққати омма ва матбуотро ба худ ҷалб кардан ба иборае, бояд на камтар аз “Волво” ва ё “Кока-Кола” бошӣ!

Ҳамааш чунин рӯй дода будааст: дар кадом як мусобиқаи калони байналхалқӣ (аниқаш дар ёдам намондааст) дар Шветсия таваҷҷӯҳи ҳама ба тими миллии он будааст ва воқеъан яке аз лижатозони он ба марра якум шуда мерасад, сипас чанд нафари дигарашон баробари кишварҳои дигар сеюму чорум ва умуман гӯё ҳама ба марра расидан мегиранд ва мусобиқа бо “триумф”, яъне ғалабаи бечунучарои тими Шветсия ба охир мерасид. Мусобиқа тамом шуда истодаасту журналистон ба назди доварон ва минбари медалҳо ҷамъ шуда, баҳс ба баҳс мехоҳанд ғолибонро акс бигиранд, савол пурсанд ва ҳоказо. Лекин маълум мешавад ҳоло на ҳамаи варзишгарон ба марра расида будаанд, то ки натиҷаҳоро ҷамъбаст карда тавонанд.

Аз дур мебинанд, ки як лижатозе хеле хаста, бо мушкилӣ, “афтидаву хеста” ба “финиш ” акнун омада истодааст. Вақте, ки ӯ наздиктар мешавад, ҳамагон ҳайрон шуда мебинанд, ки ин варзишгари шветсиягие будааст! Аҷоиб, охир варзишгарони Шветсия-ку ҳамагӣ барвақт омада расида буданд. Ин кӣ бошад? Назди ӯ мешитобанд ва яке аз журналистон ӯро то хати “марра” аз бағалаш дошта ҳамроҳӣ мекунад ва роҳравон номашро мепурсад, албатта, бо забони шведӣ. Лекин он варзишгар намефаҳмад ва дар Шветсия, ки қариб ҳама англисиро медонанд, журналистон аз ӯ ба англисӣ мепурсанд.

- АЙ ЭМ АНДРЕЙ Д. - мегӯяд ӯ.

- Фром Рашша?, - мепурсанд аз вай.

- НОУ, ТАҶИКИСТАН, - ҷавоб медиҳад Андрей.


Баъдтар ҳама ҳайрон, атрофи ӯ ҷамъ шуда саволборонаш мекунанд ва мепурсанд, ки чаро ӯ дар тан либоси тими Шветсияро пӯшидааст. Андрей мегӯяд, ки худаш либоси дуруст надоштааст ва яке аз дӯстони шветсиягиаш ин либосро ба вай тақдим намудааст!

“Баъди ин касе тавонист, дар ҳамонҷо, дар сари марра аз Андрей саволҳо кард. Баъзеҳо ба ҷустуҷӯяш ба меҳмонхона мерафтанд. Аксҳояш дар рӯзномаҳо чоп мешуду дар радиову телевизион - мусоҳибаҳояш. Албатта, ҳама ҳазл мекарданд, баъдтар журналистон ва мардуми оддӣ аз худашон мусоҳибаву сӯҳбатҳо бофта онро барои хандидану зарофатгӯӣ истифода мебурданд! Дар таърихи Шветсия шояд ягон кас бо ин осoнӣ ин қадар шӯҳрат пайдо накарда бошад!”- мегуфт хандида, меҳмони мо, бародари Анна.

Ҳафиз Қаландаров

Ш. Душанбе


P.S. Албатта, ҳоло мо Андрейро мешиносем ва хеле эҳтиром мекунем. Медонем, ки шояд ӯ ба Бозиҳои Олимпии Сочӣ равад ва дар ин сурат мо ба ӯ аз дилу ҷон муваффақият орзӯ мекунем. Боварӣ дорем, ки ӯ аз ин ҳазли соли навии мо хафа намешавад, чунки, шояд он солҳое, ки ин ҳодиса рӯй додааст, солҳои аввалу мушкили варзишгарони мо будаанд ва он замон ҳатто иштирок дар чунин мусобиқаҳо як пешрафте ҳисоб мешуд.
...Лекин умуман агар туро дар баробари қуллаи Сомонӣ дар Аврупо ёд кунанд, бояд хафа нашавӣ, ҳамин хел не?


P.P.S.:
OUR PATH, STILL UNKNOWN, WINDS THROUGH 2014
HEALTHY AND HAPPY NEWYEAR


Акс-табрикоти дӯсти мо, Саёҳ, Терии 73 сола ,ба мо- барои соли нав. Ба фаҳмиши ман, мегӯяд : «Роҳи (мушкили) ҳоло, то ҳанӯз анҷомаш ноаёни мо мисли бод ба с. 2014 ворид мешавад»

Ёфтҳои бештар

Гузоришҳои видеоӣ

Шояд инҳо ҳам писандатон ояд

XS
SM
MD
LG